Kiedy napisano Biblię? Kompletny przewodnik chronologiczny i historyczny

Biblia została napisana w ciągu około 1500 lat przez ponad 40 różnych autorów na trzech kontynentach. Od starożytnej poezji hebrajskiej skomponowanej w pustyniach Bliskiego Wschodu do greckich listów pisanych w rzymskich więzieniach, 66 ksiąg Biblii stanowią jeden z najbardziej niezwykłych zbiorów literackich w historii ludzkości. Zastanawiasz się jednak, kiedy dokładnie powstały te księgi i skąd to wiadomo? Ten przewodnik przedstawia dowody historyczne, debaty naukowe i ważne daty dotyczące powstania zarówno Starego, jak i Nowego Testamentu.

Krótka odpowiedź: 1500 lat, ponad 40 autorów, 3 języki

Biblia nie została napisana w jednym momencie. Jest to zbiór 66 ksiąg (39 w Starym Testamencie i 27 w Nowym Testamencie) skomponowanych przez około 1500 lat. Najwcześniejsze fragmenty mogą pochodzić z ok. 1400 r. p.n.e. według tradycyjnego datowania, podczas gdy ostatnia księga, Objawienie, została prawdopodobnie napisana około 95 r. n.e.

Księgi te zostały napisane przez ponad 40 różnych autorów, w tym królów, pasterzy, rybaków, celników, lekarza, proroków i namiotnika. Pisali oni w trzech językach: hebrajskim (większość Starego Testamentu), aramejskim (części Księgi Daniela i Ezdrasza) oraz greckim (cały Nowy Testament). Pisanie odbywało się na trzech kontynentach: Azji, Afryce i Europie.

Mimo tak niezwykłego zróżnicowania autorów i ram czasowych, chrześcijanie historycznie rozumieli Biblię jako zjednoczoną całość. Jak napisał apostoł Paweł:

“Wszystkie Pismo jest natchnione przez Boga i użyteczne do nauczania, do obwiniania, do poprawiania, do wychowania w sprawiedliwości.”– 2 Tymoteusza 3:16 (BT)

Zrozumienie, kiedy napisano każdą księgę, pomaga czytelnikom docenić zarówno kontekst historyczny tekstu, jak i proces powstawania tego zbioru. Przedstawione daty pokazują różne stanowiska badaczy, a tam gdzie konserwatywni i krytyczni badacze się nie zgadzają, wskazane są obie perspektywy.

Kiedy napisano Stary Testament?

Stary Testament zawiera 39 ksiąg powstałych na przestrzeni około 1000 lat. Datowanie tych tekstów jest złożone, ponieważ wiele ksiąg czerpie z wcześniejszych tradycji ustnych, a niektóre były redagowane lub kompilowane przez kilka pokoleń. Poniżej znajduje się podział na główne sekcje i ich przybliżone daty powstania.

Krytyczni badacze, podążając za hipotezą dokumentalną opracowaną w XVIII i XIX wieku, proponują, że Tora została skompilowana z wielu źródeł pisanych przez kilka stuleci. W tym ujęciu najwcześniejsze źródło (często nazywane J lub Jahwistą) może pochodzić z ok. 950 r. p.n.e. wczesnej monarchii, podczas gdy ostateczna forma tekstu została prawdopodobnie zakończona w trakcie lub krótko po wygnaniu babilońskim, około 500 r. p.n.e.

Oba poglądy zgadzają się, że Tora zawiera bardzo stare materiały. Nawet badacze datujący ostateczną kompilację późno uznają, że wiele praw, pieśni i narracji zawartych w Pięcioksięgu odzwierciedla tradycje z II tysiąclecia p.n.e. Pieśń nad Morzem w Wyjścia 15 jest na przykład powszechnie uważana za jeden z najstarszych fragmentów Biblii ze względu na jej archaiczny język hebrajski.

Jozuego i Sędziowie zawierają materiały z około 1000 r. p.n.e., choć ostateczną formę przyjęły później. Księgi Samuela i Królewskich czerpią z zapisów dworskich, relacji proroczych i innych źródeł, które mogą pochodzić z X-VII wieku p.n.e. Tak zwana historia deuteronomistyczna (od Jozuego do 2 Królewskich) została prawdopodobnie skompilowana w ostatecznej formie podczas wygnania, około 550 r. p.n.e.

Kroniki, Ezdrasz i Nehemiasz należą do późniejszych ksiąg historycznych Starego Testamentu, prawdopodobnie skomponowanych między 450 a 400 r. p.n.e. Estera jest również zazwyczaj datowana na V lub IV wiek p.n.e.

Hioba czasami uważa się za najstarszą księgę Biblii. Jej patriarchalna perspektywa, brak wzmianek o prawie Mojżeszowym czy dziejach Izraela i archaiczny język skłoniły badaczy do datowania jej na 2000-1500 r. p.n.e. Inni umieszczają ją później, w VI lub V wieku p.n.e., argumentując, że jej zaawansowana teologia odzwierciedla bardziej rozwiniętą tradycję literacką. Po prostu , nikt nie wie dokładnie, kiedy powstała Księga Hioba.

Psalmy powstawały przez kilka stuleci. Niektóre psalmy przypisywane Dawidowi mogą pochodzić z ok. 1000 r. p.n.e., podczas gdy inne (takie jak Psalm 137, który odnosi się do wygnania babilońskiego) zostały wyraźnie napisane w VI wieku p.n.e. Psalter jako zbiór prawdopodobnie osiągnął ostateczną formę około 400-300 r. p.n.e.

Przysłów przypisuje się Salomonowi (panował ok. 970-930 r. p.n.e.), choć sam tekst zauważa, że niektóre sekcje zostały skompilowane później (Przysłów 25:1 przyznaje “ludziom Ezechiasza” z ok. 700 r. p.n.e.). Księga Koheleta i Pieśń nad Pieśniami tradycyjnie wiązane są również ze Salomonem, choć wielu badaczy datuje Księgę Eklezjastyki na III wiek p.n.e. ze względu na jej język i tematy filozoficzne.

Izajasz przedstawia złożone pytanie dotyczące datowania. Rozdziały 1-39 są szeroko przypisywane historycznemu Izajaszy, który prorokował w Jerozolimie około 740-700 r. p.n.e. Rozdziały 40-66 jednak odnoszą się do wygnania babilońskiego i powrotu, co skłania wielu badaczy do przypisania ich jednemu lub więcej późniejszym autorom piszącym w VI wieku p.n.e. Konserwatywni badacze utrzymują jedność Izajasza pod jednym autorem, traktując późniejsze rozdziały jako przepowiednię proroczą.

Jeremiasz i Ezechiel byli aktywni podczas upadku Jerozolimy i wygnania babilońskiego (około 626-570 r. p.n.e.). Daniel jest datowany na VI wiek p.n.e. przez badaczy tradycyjnych, a na około 165 r. p.n.e. przez badaczy krytycznych, którzy traktują jego szczegółowe przepowiednie o okresie greckim jako napisane po wydarzeniach.

Prorocy okresu po wygnaniu , Aggeusz, Zachariasz i Malachiasz , pisali po powrocie z Babilonu. Aggeusz i Zachariasz datują się na około 520 r. p.n.e., podczas gdy Malachiasz jest zazwyczaj umieszczany około 430 r. p.n.e.

Ten okres nie był w rzeczywistości cichy. Ważne teksty żydowskie zostały napisane w tym czasie, w tym księgi apokryficzne (takie jak 1 Machabejska, Syrach i Mądrość Salomona), literatura sektańska ze zwojów znad Morza Martwego i inne dzieła. Jednakże te teksty nie zostały uwzględnione w kanonie Starego Testamentu protestanckiego, choć niektóre są uznawane za kanoniczne lub deuterokanoniczne przez tradycje katolickie i prawosławne.

Kiedy napisano Nowy Testament?

Wszystkie 27 ksiąg Nowego Testamentu powstało w języku greckim w ciągu około 50 lat, od około 45 r. n.e. do 95 r. n.e. Jest to niezwykle zwarty czas w porównaniu ze Starym Testamentem. Większość badaczy zgadza się co do ogólnej sekwencji i przybliżonych dat, choć konkretne lata są przedmiotem sporów.

Łukasz, lekarz i towarzysz Pawła, opisał staranny proces stojący za napisaniem relacji ewangelicznych:

“Ponieważ wielu podjęło się ułożyć opowiadanie o wydarzeniach, które się wśród nas dokonały, tak jak nam przekazali ci, którzy od początku byli naocznymi świadkami i sługami słowa, postanowiłem i ja, po dokładnym zbadaniu wszystkiego od samego początku, napisać dla Ciebie, najszlachetniejszy Teofilu, porządną relację.”– Łukasza 1:1-4 (BT)

Listy Pawła są najwcześniejszymi pismami Nowego Testamentu, których daty są najbardziej pewnie ustalone. Jego pierwszy list do Tesaloniczan (1 Tesaloniczan) jest szeroko datowany na około 49-51 r. n.e., co czyni go jednym z najstarszych zachowanych dokumentów chrześcijańskich. Paweł kontynuował pisanie listów do kościołów i osób przez całą swoją karierę misyjną.

List do Galatów datuje się na około 48-55 r. n.e. Korespondencja koryncka (1 i 2 List do Koryntian) przypada na lata 53-56 r. n.e. List do Rzymian, być może najbardziej teologicznie rozwinięty list Pawła, został napisany około 57 r. n.e. Listy więzienne (Efezjan, Filipian, Kolosan i Filemon) są zazwyczaj datowane na wczesne lata 60-te n.e., podczas uwięzienia Pawła w Rzymie. Listy pasterskie (1 i 2 Tymoteusza, Tytusa) tradycyjnie datuje się na 63-67 r. n.e. pod koniec życia Pawła, choć niektórzy badacze przypisują je późniejszemu następcy Pawła.

Mateusz jest zazwyczaj datowany na około 70-85 r. n.e. Został napisany dla żydowsko-chrześcijańskiej publiczności i zawiera liczne cytaty ze Starego Testamentu. Niektórzy konserwatywni badacze argumentują za datą przed 70 r. n.e., zauważając, że przepowiednia Jezusa o zniszczeniu świątyni w Mateusza 24 brzmi jak prawdziwa przepowiednia, a nie opis po fakcie.

Łukasz jest zazwyczaj datowany na około 75-85 r. n.e. Łukasz był starannym historykiem, który napisał zarówno swoją Ewangelię, jak i Księgę Dziejów jako dwutomowe dzieło skierowane do Teofila. Niektórzy badacze argumentują za wczesną datą dla Łukasza-Dzieje (przed 62 r. n.e.), ponieważ Dzieje kończą się nagle bez wspominania o śmierci Pawła, upadku Jerozolimy ani innych ważnych wydarzeniach, które miały miejsce w połowie lat 60-tych.

Ewangelia Jana jest późniejszą z czterech ewangelii, zazwyczaj datowaną na około 90-100 r. n.e. Jest odmienna stylem i strukturą od ewangelii synoptycznych i zawiera materiały nieznane w innych, takie jak wskrzeszenie Łazarza i rozszerzone kazanie pożegnalne. Tradycja przypisuje ją apostołowi Janowi, piszącemu z Efezu w swojej starości.

Nagłe zakończenie Dziejów , z Pawłem pod aresztem domowym w Rzymie, oczekującym procesu , pozostaje jednym z najbardziej dyskutowanych pytań w datowaniu Nowego Testamentu. Jeśli Łukasz napisał po śmierci Pawła (tradycyjnie około 64-67 r. n.e.), dlaczego nie wspomnieć o tym? To skłoniło niektórych badaczy do argumentowania, że Dzieje zostały zakończone przed wystąpieniem tych wydarzeń, przesuwając datę Łukasza-Dzieje na wczesne lata 60-te.

Mniejszość badaczy argumentuje za wczesną datą, około 65-69 r. n.e. za panowania Nerona, na podstawie wewnętrznych wskazówek, takich jak odniesienie do świątyni w Objawieniu 11 (sugerujące, że wciąż stała) i identyfikacja “siedmiu królów” w Objawieniu 17. Jednakże późna data za panowania Domicjana pozostaje większością poglądów zarówno wśród badaczy konserwatywnych, jak i krytycznych.

Z napisaniem Objawienia około 95 r. n.e., Nowy Testament został ukończony. Cały zbiór 27 ksiąg został napisany w ciągu około 50 lat od ukrzyżowania Jezusa.

Kompletna oś czasu powstania Biblii

Poniższa oś czasu dostarcza przybliżonych dat dla głównych pism biblijnych. Pamiętaj, że wiele z tych dat jest przedmiotem sporów, a podane zakresy odzwierciedlają mainstreamowe opinie naukowe.

1. ~2000-1800 r. p.n.e.: Okres patriarchalny: tradycje ustne stojące za Księgą Rodzaju zaczynają kształtować się
2. ~1400 r. p.n.e. (tradycyjnie) / ~1250 r. p.n.e. (krytycznie): Mojżesz prowadzi wyjście z Egiptu; tradycyjna data pisania Tory
3. ~1400-1000 r. p.n.e.: Kompozycja wczesnych pieśni, praw i narracji później włączonych do Pięcioksięgu i ksiąg historycznych
4. ~1000 r. p.n.e.: Dawid komponuje wczesne psalmy; historie dworskie stojące za Samuelem zaczynają się
5. ~970-930 r. p.n.e.: Panowanie Salomona: rdzeń Przysłów i Pieśni nad Pieśniami skomponowany
6. ~850-750 r. p.n.e.: Abdiasz, Joel (daty przedmiotem sporu); wczesna działalność prorocza
7. ~760-720 r. p.n.e.: Amos, Ozeasz, Izajasz (rozdziały 1-39) i Micheusz prorokują i piszą
8. ~640-609 r. p.n.e.: Sofoniasz, Nahum i Habakuk; reformy Jozjasza; możliwa kompilacja deuteronomistyczna
9. ~626-570 r. p.n.e.: Jeremiasz, Ezechiel i Lamentacje pisane podczas upadku Jerozolimy i wygnania babilońskiego
10. ~550-500 r. p.n.e.: Ostateczna kompilacja historii deuteronomistycznej (Jozuego-Królewskie); Izajasz 40-66 skomponowany (datowanie krytyczne)
11. ~520 r. p.n.e.: Aggeusz i Zachariasz zachęcają do odbudowy świątyni po wygnaniu
12. ~450-400 r. p.n.e.: Kroniki, Ezdrasz, Nehemiasz, Estera i Malachiasz skomponowane; kanon Starego Testamentu zasadniczo ukończony
13. ~45-50 r. n.e.: Jakub pisze swój list; Paweł pisze List do Galatów i 1 Tesaloniczan
14. ~50-60 r. n.e.: Paweł pisze 1 i 2 List do Koryntian, Rzymianin, Filipian, Kolosan, Filemon i Efezjan
15. ~63-67 r. n.e.: Paweł pisze 1 i 2 Tymoteusza i Tytusa; Piotr pisze 1 i 2 List Piotra; Judy pisze swój list
16. ~65-70 r. n.e.: Ewangelia Marka skomponowana, prawdopodobnie w Rzymie
17. ~70-85 r. n.e. Ewangelie Mateusza i Łukasza skomponowane; Dzieje Apostolskie napisane
18. ~90-100 r. n.e. Ewangelia Jana i 1-3 Listy Jana napisane, prawdopodobnie w Efezie
19. ~95 r. n.e. Jan pisze Objawienie na wyspie Patmos za panowania Domicjana

Jak została zachowana Biblia?

Jednym z najczęstszych pytań o Biblię jest to, jak możemy ufać, że tekst, który czytamy dzisiaj, pasuje do tego, co zostało pierwotnie napisane. W końcu oryginały (zwane autografami) już nie istnieją. To, co mamy, to kopie kopii. Jak więc wiarygodna jest transmisja?

Najbardziej znanym odkryciem była Wielka Księga Izajasza (1QIsaa), prawie kompletna kopia Izajasza datowana na około 125 r. p.n.e. Gdy badacze porównali ją z tekstem masoreckim (hebrajski tekst używany we współczesnych tłumaczeniach, sfinalizowany około 900 r. n.e.), odkryli, że oba teksty są niezwykłe podobne. Przez lukę ponad 1000 lat tekst został przekazany z nadzwyczajną dokładnością. Były drobne różnice w pisowni i garść odczytań wariantowych, ale brak istotnych różnic teologicznych.

Nowy Testament jest najlepiej udokumentowanym dokumentem ze świata starożytnego. Istnieje ponad 5800 greckich manuskryptów, ponad 10 000 łacińskich manuskryptów i tysiące innych w innych językach starożytnych. W porównaniu z tym większość klasycznych dzieł greckich i rzymskich przetrwała w mniej niż 20 manuskryptach, przy czym najwcześniejsze kopie datują się na wieki po oryginałach. Ogromna liczba manuskryptów Nowego Testamentu, w połączeniu z ich wczesnymi datami, daje badaczom silną podstawę do rekonstrukcji oryginalnego tekstu.

Te staranne praktyki pomagają wyjaśnić, dlaczego Zwoje znad Morza Martwego, skopiowane wieki przed skrybami masoreckimi, pasują do późniejszego tekstu tak blisko. Skrybowie nie byli przypadkowymi kopistami; byli strażnikami świętego tekstu, a ich metody były zaprojektowane, aby zapobiec dokładnie takiej korupcji, którą sceptycy często zakładają, że musiała wystąpić.

Jak została złożona Biblia? Powstanie kanonu

Biblia nie pojawiła się jako pojedynczy tom spadający z nieba. Proces rozpoznawania, które księgi należą do kanonu, był stopniowy, obejmujący kilka stuleci. Oto ważne kamienie milowe.

Septuaginta zawierała niektóre księgi nieznane w kanonie hebrajskim, które później stały się przedmiotem sporów między protestantami (którzy podążają za kanonem hebrajskim) a katolikami (którzy obejmują kilka z tych dodatkowych ksiąg jako deuterokanoniczne).

Apostoł Piotr, pisząc o listach Pawła, traktował je już jako Pismo Święte obok Starego Testamentu:

“Uważajcie też za zbawienie cierpliwość Pana naszego, tak jak nasz umiłowany brat Paweł napisał do was według danej mu mądrości. Tak też czyni we wszystkich swoich listach, gdy o tym mówi. W nich są trudne do zrozumienia rzeczy, które nieukowie i niestabilni wykręcają na własną zgubę, tak jak i inne Pisma.”– 2 Piotra 3:15-16 (BT)