Jezus mówił po aramejsku w życiu codziennym. Rozumiał i używał też hebrajskiego, języka Pisma, i prawdopodobnie znał trochę greki, powszechnego języka świata rzymskiego. Jeśli kiedykolwiek zastanawiałeś się, jakim językiem mówił Zbawiciel, gdy nauczał tłumy, uzdrawiał chorych i wołał z krzyża, odpowiedź jest wpleciona w same Ewangelie. Przejdźmy razem przez dowody i wsłuchajmy się w Jego głos na kartach Pisma.
Aramejski: język codziennego życia Jezusa
Gdy Jezus kroczył drogami Galilei, aramejski był językiem, który ludzie słyszeli wokół Niego. Ten starożytny język semicki stał się powszechnym językiem Żydów po niewoli babilońskiej, zastępując hebrajski w codziennej rozmowie. W I wieku był to język codzienny dzieci w Nazarecie, w tym chłopca, który miał wyrosnąć na syna cieśli. Gdy więc Jezus opowiadał przypowieści, powoływał uczniów i pocieszał strapionych, aramejski był językiem, którego używał najnaturalniej.
Ewangeliści wyraźnie to ukazują, zachowując aramejskie nazwy miejsc i wyrażenia w swoich greckich relacjach. Jan wspomina sadzawkę Betesda i zaznacza, że nazwa pochodzi z języka, którym mówiono w tamtym miejscu:
W Jerozolimie przy Owczej Bramie znajduje się sadzawka, zwana po hebrajsku Betesda, mająca pięć krużganków.
— J 5,2
Jeszcze bardziej uderzające jest to, że Ewangelie zachowują kilka oryginalnych aramejskich wypowiedzi Jezusa. Na krzyżu, gdy ciężar grzechu świata przygniatał Go, Jezus nie zawołał po hebrajsku ani grecku. Zawołał w języku swego serca, nawiązując do początku Psalmu 22:
O godzinie dziewiątej Jezus zawołał donośnym głosem: „Eloi, Eloi, lema sabachthani?”, to znaczy: „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?”
— Mk 15,34
Te aramejskie słowa niosły głęboki ból i przypominają nam, że Jezus wszedł w pełnię ludzkiego cierpienia w języku, którego nauczył się na kolanach swojej Matki.
Hebrajski: język Pisma i synagogi
Podczas gdy aramejski był językiem domu i targowiska, hebrajski pozostał świętym językiem spisanego Słowa Bożego. Jezus, jak każdy pobożny żydowski chłopiec, nauczył się czytać i rozumieć hebrajski tekst Tory i Proroków. W synagodze w Nazarecie te starożytne słowa wciąż były odczytywane ze zwojów, a Jezus wystąpił naprzód, aby je odczytać.
Jezus czyta hebrajski zwój
Łukasz daje nam żywy obraz Jezusa stojącego w synagodze pewnego szabatu. Sługa podał Mu zwój proroka Izajasza, a On rozwinął go z pewnością kogoś, kto znał ten tekst na pamięć:
Podano Mu księgę proroka Izajasza. Rozwinąwszy księgę, znalazł miejsce, gdzie było napisane: „Duch Pański spoczywa na Mnie, ponieważ Mnie namaścił i posłał Mnie, abym ubogim niósł dobrą nowinę, więźniom głosił wolność, a niewidomym przejrzenie; abym uciśnionych odesłał wolnymi i obwołał rok łaski od Pana.”
— Łk 4,17-19
Potem usiadł, aby nauczać, i oznajmił, że te obietnice wypełniają się na ich oczach. Fragment, który wybrał Jezus, ukazuje zarówno Jego znajomość języka, jak i głęboką identyfikację z Pismami. Nie tylko rozumiał hebrajski — On go ożywiał.
Zmartwychwstały Pan mówi po hebrajsku
Nawet po swoim zmartwychwstaniu Jezus nie porzucił hebrajskiego. Gdy Szaweł z Tarsu został zatrzymany na drodze do Damaszku, głos, który go skonfrontował, przemówił po hebrajsku. Lata później Paweł opowiedział o tym spotkaniu, podkreślając język, jakiego użył Pan:
Kiedy wszyscy upadliśmy na ziemię, usłyszałem głos mówiący do mnie po hebrajsku: „Szawle, Szawle, dlaczego Mnie prześladujesz? Trudno ci wierzgać przeciw ościeniowi.”
— Dz 26,14
Ten szczegół ma znaczenie. Pokazuje, że zmartwychwstały Chrystus dotarł do Pawła przez język, który łączył jego uczone życie z przymiernymi obietnicami dawnych dni. Dla Jezusa hebrajski nie był jedynie akademicki. Był głosem rozwijającej się Bożej opowieści, a On wciąż go używa, aby ratować uparte serca.
Czy Jezus mówił też po grecku?
Cesarstwo Rzymskie łączyło wiele kultur wspólnym językiem handlu i administracji: greką. W Galilei, gdzie krzyżowały się szlaki handlowe, kupcy, żołnierze i urzędnicy często mówili po grecku. Rozsądnie jest sądzić, że Jezus, który dorastał zaledwie kilka mil od zhellenizowanego miasta Seforis, posiadał przynajmniej podstawową znajomość greki. Jednak Ewangelie nigdy nie odnotowują, aby nauczał po grecku, a Jego publiczna działalność skierowana była do aramejskojęzycznych tłumów Izraela.
Gdy Poncjusz Piłat przesłuchiwał Jezusa, ta rozmowa mogła odbyć się po grecku, ponieważ żaden z nich nie znał języka drugiego. Mimo to Biblia nigdy nie stwierdza z całą pewnością, jakiego języka używali. Wiemy natomiast, że Piłat umieścił nad krzyżem napis w trzech językach:
Wielu więc Żydów przeczytało ten napis, ponieważ miejsce, gdzie ukrzyżowano Jezusa, było blisko miasta; a było napisane po hebrajsku, po łacinie i po grecku.
— J 19,20
Ten trójjęzyczny napis głoszący „Jezus Nazarejczyk, Król Żydów” odzwierciedlał wielojęzyczny świat, w którym żył Jezus. Nawet jeśli greka nie była językiem Jego intymnego nauczania, to relacje ewangeliczne, które zachowują Jego słowa, zostały napisane po grecku pod natchnieniem Ducha. Przesłanie zawsze miało dotrzeć daleko poza Galileę.
5 aramejskich zwrotów zachowanych z ust samego Jezusa
Ewangeliści czasami po prostu pozwalają nam usłyszeć Jezusa bez tłumaczenia. Te aramejskie wyrażenia dają nam wgląd w brzmienie Jego głosu – czułego, potężnego i głęboko ludzkiego. Oto pięć momentów, w których oryginalne słowa Zbawiciela zostały starannie zachowane dla nas:
- Talita kum (Mk 5,41) – „Dziewczynko, wstań”. Wypowiedziane, gdy Jezus ujął za rękę zmarłą córkę Jaira i przywrócił ją do życia, to czułe aramejskie zdanie ukazuje intymną, ojcowską miłość Zbawiciela.
- Effatha (Mk 7,34) – „Otwórz się”. Spojrzawszy w niebo z westchnieniem, Jezus wypowiedział to słowo do głuchoniemego mężczyzny, a natychmiast jego uszy się otworzyły i język rozwiązał.
- Eli, Eli, lema sabachthani? (Mt 27,46) – Najbardziej przejmujące aramejskie zdanie, jakie kiedykolwiek wypowiedział Jezus, wołane z krzyża, gdy poniósł opuszczenie, które my zasłużyliśmy.
- Abba (Mk 14,36) – W ogrodzie Getsemani Jezus zwrócił się do Boga intymnym aramejskim słowem, którego dzieci używały wobec swoich ojców – terminem głębokiego zaufania i bliskości.
- Raca (Mt 5,22) – Ucząc o gniewie, Jezus użył tego ostrego aramejskiego słowa pogardy, aby ostrzec swoich naśladowców, że słowa mogą ranić duszę.
Ująwszy dziecko za rękę, rzekł do niej: „Talita kum”, co znaczy: „Dziewczynko, mówię ci, wstań!”
— Mk 5,41
Spojrzawszy w niebo, westchnął i rzekł do niego: „Effatha”, to znaczy: „Otwórz się!”
— Mk 7,34
Około godziny dziewiątej Jezus zawołał donośnym głosem: „Eli, Eli, lema sabachthani?”, to znaczy: „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?”
— Mt 27,46
Mówił: „Abba, Ojcze, dla Ciebie wszystko jest możliwe, zabierz ten kielich ode Mnie! Lecz nie to, co Ja chcę, ale to, co Ty [niech się stanie].”
— Mk 14,36
A Ja wam powiadam: Każdy, kto się gniewa na swego brata, podlega sądowi. A kto by rzekł swemu bratu: „Raka”, podlega Wysokiej Radzie. A kto by mu rzekł: „Głupcze”, podlega ogniu piekielnemu.
— Mt 5,22
Każde z tych zdań pozwala nam usłyszeć rytm mowy Jezusa. Kiedy czytamy „Talita kum”, słuchamy tego samego tchnienia, które przywołało dziewczynkę z powrotem ze śmierci. Kiedy szepczemy „Abba”, zapożyczamy to samo słowo, które spoczywało na ustach Syna, gdy stawiał czoła krzyżowi.
Co języki Jezusa oznaczają dla twojego dzisiejszego życia
Świadomość, że Jezus mówił po aramejsku, hebrajsku i prawdopodobnie trochę po grecku, to nie tylko historyczna ciekawostka. Przypomina nam, że Bóg wchodzi w nasz prawdziwy świat – z jego zakurzonymi drogami, wieloma językami i zwyczajnymi rozmowami – i objawia siebie. Ten sam Jezus, który wołał „Eli, Eli” w chwili swego bólu, słyszy cię, gdy wołasz w swoim własnym języku, czy to po polsku, hiszpańsku, suahili, czy w jakimkolwiek języku pod słońcem.
Ponieważ Ewangelie zostały napisane po grecku i przetłumaczone na wiele języków, głos Jezusa wciąż przemawia. Wzywa cię, abyś przyszedł, tak samo pewnie, jak powiedział „Talita kum” do martwej dziewczynki. Oferuje uzdrowienie, tak samo prawdziwie, jak gdy rozkazał „Effatha”. A przez mieszkającego w tobie Ducha możesz modlić się z tą samą dziecięcą intymnością, jaką miał Jezus, gdy szeptał „Abba, Ojcze”.
Biblia, którą trzymasz, może być po polsku, ale jej autorytet i czułość sięgają Zbawiciela, który mówił żywymi słowami z galilejskim akcentem. Niech ta prawda zapadnie w twoje serce. Ten, który kroczył brzegiem Jeziora Galilejskiego i nauczał w języku domu, jest tym samym, który spotyka cię w Piśmie dzisiaj.
Zatrzymaj się teraz i otwórz swoją Biblię na Ewangelii Marka, rozdział 5. Przeczytaj na głos historię córki Jaira. Słuchaj głosu Jezusa – głosu, który powiedział „Talita kum” po aramejsku, lecz przez Ducha mówi nadzieją wprost do twojego serca. On nie jest odległą postacią zamkniętą w starożytnych językach. On jest żywym Słowem i pragnie mówić życie do tego, co w twoim świecie wydaje się martwe. Otwórz Słowo i pozwól Mu przemówić ponownie.
Pytania, które zadają ludzie
Czy Jezus mówił po aramejsku czy hebrajsku?
Jezus mówił zarówno po aramejsku, jak i hebrajsku. Aramejski był Jego codziennym językiem konwersacyjnym, językiem domu i wiejskiego życia w Galilei. Hebrajski pozostał świętym językiem synagogi i Pisma, a Jezus wykazał się biegłością, czytając zwój Izajasza w Nazarecie (Łk 4,17). Ewangelie zachowują aramejskie wypowiedzi, takie jak „Talita kum” (Mk 5,41), a jednocześnie ukazują Jego głębokie zaangażowanie w hebrajskie Pisma.
Jakim językiem mówił Jezus na krzyżu?
Na krzyżu Jezus zawołał po aramejsku, cytując początek Psalmu 22. Zarówno Mateusz, jak i Marek zapisują zdanie „Eli, Eli, lema sabachthani?” (lub „Eloi, Eloi, lema sabachthani?”), co oznacza „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?” (Mt 27,46; Mk 15,34). Ten aramejski krzyk na zawsze łączy Jego cierpienie z językiem, którego nauczył się na kolanach Matki.
Jakie są dowody na to, że Jezus mówił po grecku?
Nie ma wyraźnego wersetu, który stwierdzałby, że „Jezus mówił po grecku”, ale szersze tło historyczne czyni to prawdopodobnym. Galilea była regionem wielojęzycznym, gdzie greka była używana w handlu, administracji i komunikacji międzykulturowej. Rozmowa Jezusa z Poncjuszem Piłatem prawdopodobnie odbyła się po grecku, a napis nad krzyżem był sporządzony po aramejsku, łacinie i grecku (J 19,20). Mimo to Jego publiczne nauczanie i intymne modlitwy wydają się być w aramejskim lub hebrajskim.
Dlaczego Jezus nazywany jest Jeszuą?
Jeszua to hebrajska lub aramejska wersja imienia Jezus, oznaczająca „Jahwe zbawia”. W greckim Nowym Testamencie Jeszua została oddana jako Iēsous, co później w języku polskim przyjęło formę Jezus. Ewangelia Mateusza 1,21 zapisuje słowa anioła do Józefa: „Nadasz Mu imię Jezus, On bowiem zbawi swój lud od jego grzechów”, co odzwierciedla głębokie znaczenie zawarte w tym imieniu od samego początku.
Co oznacza „Eli, Eli, lema sabachthani?”
To aramejskie zdanie oznacza „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?” Jezus wypowiedział te słowa z krzyża (Mt 27,46), cytując bezpośrednio Psalm 22,2. Krzyk ten wyraża głębię Jego udręki i Jego gotowość do pełnego utożsamienia się z ludzkim cierpieniem, nawet gdy ufał Bogu, który wydawał się odległy.