Orthodox Pasen, ook wel Pascha genoemd, is de oosters-orthodoxe viering van de opstanding van Christus. Het valt vaak op een andere zondag dan het westerse Pasen, omdat orthodoxe kerken een andere dateringsmethode hanteren die gekoppeld is aan de Juliaanse kalender en de bijbelse verbinding met Pesach. Dit artikel bespreekt het verschil in datum, de tradities die door de Schrift gevormd zijn, en de gedeelde vreugde om de opstanding.
Wat is Orthodox Pasen?
Orthodox Pasen, bekend als Pascha (van het Griekse woord voor ‘Pesach’), is het belangrijkste feest in de Oosters-Orthodoxe Kerk. Het viert de opstanding van Jezus Christus uit de dood, de gebeurtenis die de christelijke hoop draagt. Zoals de apostel Paulus het evangelie samenvatte dat alle christenen delen:
Want ik heb u ten eerste overgeleverd wat ik ook ontvangen heb, dat Christus gestorven is voor onze zonden, overeenkomstig de Schriften, en dat Hij begraven is, en dat Hij opgestaan is op de derde dag, overeenkomstig de Schriften.
— 1 Korintiërs 15:3-4
Voor orthodoxe gelovigen leidt het hele liturgische jaar naar dit moment. De opstanding is meer dan een historische gebeurtenis of een leerstelling om te onderschrijven; het is een levende werkelijkheid die men ervaart in de eredienst van de Kerk. De Goede Week en Pascha trekken de gelovigen mee in het lijden, de dood en de opstanding van Christus op een manier die alle zintuigen aanspreekt.
Waarom valt Orthodox Pasen op een andere datum?
Veel christenen vragen zich af waarom Orthodox Pasen vaak een week of meerdere weken later valt dan het Pasen dat gevierd wordt door de Rooms-Katholieke en Protestantse kerken. Het antwoord ligt in verschillen tussen de kalenders en oude kerkelijke regels die het feest nauw verbonden houden met het bijbelse verhaal van Pesach.
De vroege Kerk noemde de viering van de opstanding van Christus ‘Pascha’, het Griekse woord voor Pesach. Het boek Handelingen gebruikt deze term zelfs bij de beschrijving van Herodes’ plan met Petrus:
Toen hij hem gegrepen had, zette hij hem in de gevangenis en droeg hem over aan vier groepen van vier soldaten om hem te bewaken, want hij was van plan hem na het Pascha voor het volk te brengen.
— Handelingen 12:4
Hier is het Griekse woord dat vertaald is met ‘Pesach’ ‘Pascha’, wat laat zien dat christenen de opstandingsviering al lang met het Joodse Pesach hebben verbonden. Die verbinding is opzettelijk. Jezus is het ware Paaslam, en het Exodusverhaal wijst vooruit naar Hem. Het Oude Testament stelt de datum van Pesach heel precies vast:
De HEERE sprak tot Mozes en Aäron in het land Egypte: ‘Deze maand zal voor u het begin van de maanden zijn; hij zal voor u de eerste maand van het jaar zijn. Spreek tot heel de gemeenschap van Israël: Op de tiende van deze maand moet ieder een lam nemen, naar de families van de vaderen, een lam per gezin. Maar als een gezin te klein is voor een lam, dan moet hij met zijn naaste, die dicht bij zijn huis woont, er samen een nemen, naar het aantal personen. U moet het lam bepalen naar wat ieder kan eten. U moet een lam nemen zonder gebrek, een mannetje van een jaar oud; u mag het van de schapen of van de geiten nemen. Ook moet u het in bewaring houden tot de veertiende dag van deze maand. Dan moet heel de gemeenschap van Israël het slachten in de avondschemering. En zij moeten wat van het bloed nemen en dat strijken aan de twee deurposten en aan de bovendorpel, aan de huizen waarin zij het eten. Zij moeten het vlees diezelfde nacht eten, geroosterd aan het vuur, met ongezuurde broden; met bittere kruiden moeten zij het eten. Eet het niet rauw, noch op enige wijze met water gekookt, maar aan het vuur geroosterd, zijn kop met zijn poten en zijn ingewand. En u mag er niets van tot de morgen laten overblijven. Wat ervan overblijft tot de morgen, moet u met vuur verbranden. Zo moet u het eten: uw lendenen omgord, uw schoenen aan uw voeten en uw staf in uw hand; u moet het haastig eten. Het is het Pascha voor de HEERE. Want Ik zal in deze nacht door Egypte trekken en alle eerstgeborenen in het land Egypte slaan, van de mensen tot de dieren; en Ik zal gericht oefenen aan alle goden van Egypte. Ik, de HEERE. En het bloed zal u tot een teken zijn aan de huizen waar u bent; wanneer Ik het bloed zie, zal Ik u voorbijgaan. En de plaag zal niet onder u zijn om u te vernietigen, wanneer Ik het land Egypte sla. Deze dag zal voor u een gedenkdag zijn; u moet hem als een feest voor de HEERE vieren, in al uw geslachten als een eeuwige verordening.’
— Exodus 12:1-14
Omdat de kruisiging en opstanding plaatsvonden tijdens Pesach, berekende de vroege Kerk het Pascha zorgvuldig in relatie tot het Joodse feest. Het Eerste Oecumenische Concilie in Nicea (325 na Chr.) bepaalde dat Pascha gevierd moest worden op de eerste zondag na de eerste volle maan na de lente-equinox. Het vereiste ook dat het altijd na het Joodse Pesach moest vallen. Het doel was om de bijbelse volgorde van gebeurtenissen te bewaren.
In de loop van de tijd zorgden twee factoren ervoor dat de oosterse en westerse berekeningen uiteenliepen. Ten eerste nam de westerse Kerk de Gregoriaanse kalender aan, ingevoerd door paus Gregorius XIII in 1582, terwijl de meeste orthodoxe kerken voor liturgische data de Juliaanse kalender bleven gebruiken. De Juliaanse kalender loopt momenteel 13 dagen achter op de Gregoriaanse, dus 21 maart op de Juliaanse kalender valt op 3 april in de Gregoriaanse kalender. Ten tweede houden orthodoxe kerken strikt vast aan de regel dat Pascha na Pesach moet vallen, zelfs als de westerse berekening het eerder zou laten vallen. Samen zorgen deze factoren er vaak, maar niet altijd, voor dat Pascha op een andere zondag valt. Kortom, de belangrijkste redenen zijn:
- Kalenderverschil: De meeste orthodoxe kerken gebruiken de Juliaanse kalender voor liturgische data, terwijl westerse christenen de Gregoriaanse kalender gebruiken. Dat verschuift de datum van de equinox.
- Verbinding met Pesach: Orthodox Pascha moet altijd volgen op het Joodse Pesach, een regel die westerse kerken niet meer op dezelfde manier toepassen bij het berekenen van de datum.
- Nicea-principe: Het Concilie van Nicea bepaalde dat Pascha moet vallen op de eerste zondag na de eerste volle Paasmaan na de lente-equinox. Die volle maan wordt bepaald door kerkelijke tabellen, niet door de astronomische volle maan.
- Verspringing van de Juliaanse equinox: Omdat 21 maart op de Juliaanse kalender overeenkomt met 3 april op de Gregoriaanse kalender, is de vroegst mogelijke Paschadatum 4 april Gregoriaans. Dat kan de datum ver voorbij het westerse Pasen duwen.
Toch zijn er jaren waarin de twee vieringen samenvallen, wanneer de volle manen in beide kalenders samenvallen na Pesach. Wanneer dat gebeurt, worden christenen eraan herinnerd dat we, ongeacht de kalender, één glorieuze gebeurtenis vieren.
Belangrijke orthodoxe paastradities en hun bijbelse wortels
Orthodox Pascha is rijk aan tradities die voor westerse gelovigen onbekend kunnen lijken. Deze gebruiken zijn meer dan culturele gewoonten; veel zijn geworteld in de Schrift en de vroege christelijke eredienst. Hier zijn enkele van de meest betekenisvolle, samen met de bijbelse thema’s die ze tot uitdrukking brengen.
De middernachtelijke processie en opstandingsdienst
Vlak voor middernacht op Stille Zaterdag valt de kerk in duisternis. De gelovigen verzamelen zich buiten, en de geestelijkheid komt naar buiten met een enkel vuur, een teken van Christus als het licht van de wereld. Van dat vuur worden kaarsen aangestoken, één voor één, totdat de hele gemeente licht in de nacht vasthoudt. De priester verkondigt dan de evangelielezing uit Marcus:
En heel vroeg op de eerste dag van de week kwamen zij bij het graf, toen de zon opging. En zij zeiden tegen elkaar: Wie zal voor ons de steen van de opening van het graf wegrollen? En toen zij opkeken, zagen zij dat de steen weg was gewenteld, want hij was zeer groot.
— Marcus 16:2-4
De processie van licht van het altaar de wereld in weerklinkt de Schrift: ‘Het licht schijnt in de duisternis, en de duisternis heeft het niet gegrepen’ (Johannes 1:5). Dit ritueel verkondigt dat de opgestane Christus de duisternis van zonde en dood terugdringt.
De paasgroet
Gedurende veertig dagen na Pascha groeten orthodoxe christenen elkaar met ‘Christus is opgestaan!’ en antwoorden ‘Hij is waarlijk opgestaan!’ Deze uitwisseling is geen moderne uitvinding; ze weerspiegelt de engelenboodschap bij het lege graf:
Hij is hier niet, maar Hij is opgestaan. Bedenk wat Hij u gezegd heeft, toen Hij nog in Galilea was: dat de Zoon des mensen aan zondige mensen moest worden overgeleverd en gekruisigd worden, en op de derde dag opstaan.
— Lukas 24:6-7
De groet is een korte geloofsbelijdenis, een eenvoudige belijdenis van het geloof die generaties gelovigen heeft verbonden. Het herinnert christenen eraan dat de opstanding niet alleen verleden geschiedenis is, maar een huidige werkelijkheid die het hele kerkelijk jaar vormgeeft.
Rode eieren als symbool van nieuw leven
Het verven van eieren rood en het delen ervan na de paasliturgie is een van de meest herkenbare orthodoxe gebruiken. Hoewel de Schrift het niet voorschrijft, dient het ei als symbool van nieuw leven en van het lege graf. De rode kleur verwijst naar het bloed van Christus dat aan het kruis vergoten werd, en de gebarsten schaal roept de herinnering op aan het openbreken van het graf. De apostel Petrus spreekt over wedergeboorte door de opstanding:
Geloofd zij de God en Vader van onze Heere Jezus Christus, Die naar Zijn grote barmhartigheid ons opnieuw geboren deed worden tot een levende hoop, door de opstanding van Jezus Christus uit de doden,
— 1 Petrus 1:3
Wanneer families de eieren delen, vieren ze het nieuwe leven dat Christus geeft. Het is een herinnering dat wij met Hem opgewekt zijn om in nieuwheid van leven te wandelen.
Helder Week feesten en het einde van de vasten
Na de lange vastentijd opent Pascha een week van vreugdevol feesten, genaamd Helder Week. De dieetbeperkingen worden opgeheven en de Kerk nodigt de gelovigen uit om vrijelijk te vieren. De Schrift ondersteunt een ritme van vasten en feesten. Jezus zelf zei: ‘Kunnen de bruiloftsgasten rouwen zolang de Bruidegom bij hen is? Maar er zullen dagen komen dat de Bruidegom van hen weggenomen zal worden, en dan zullen zij vasten’ (Matteüs 9:15). De opstanding markeert de terugkeer van de Bruidegom, en het vasten maakt plaats voor feestvieren. Dit patroon herinnert christenen eraan dat het hele leven bedoeld is als dankzegging voor de overwinning van Christus.
Hoe Orthodox Pasen zich verhoudt tot het westerse Pasen
Hoewel de datum vaak verschilt, is de kern van de viering hetzelfde in alle christelijke tradities. Zowel Orthodox als westers Pasen draait om de verkondiging dat Christus voor onze zonden stierf en opstond. Dezelfde Schriften worden gelezen, overwinningsliederen worden gezongen, en dezelfde hoop vervult de gelovigen.
Westerse paasdiensten, of het nu een katholieke mis is of een protestantse zonsopgangsdienst, bevatten vaak evangelielezingen, de verkondiging dat ‘Hij is opgestaan’, en de viering van nieuw leven. Orthodox Pascha weerspiegelt deze elementen, maar de liturgie is vaak langer en meer meeslepend, soms urenlang. De orthodoxe dienst behoudt oude gezangen, een processie, en het onmiddellijk delen van licht. Toch benadrukken beide tradities dat de opstanding het fundament is van het christelijk geloof. Paulus maakt dit duidelijk:
En als Christus niet opgewekt is, dan is uw geloof nutteloos, dan bent u nog in uw zonden.
— 1 Korintiërs 15:17
Verschillen in liturgische taal, vastenregels en culturele uitingen mogen nooit de eenheid overschaduwen die wij delen. De apostel Paulus vermaande de Efeziërs:
één lichaam en één Geest, zoals u ook geroepen bent tot één hoop van uw roeping; één Heere, één geloof, één doop, één God en Vader van allen, Die boven allen en door allen en in u allen is.
— Efeziërs 4:4-6
Wanneer christenen deze verschillende data en tradities herkennen als uitdrukkingen van hetzelfde geloof, groeit wederzijds respect.
De bijbelse betekenis van de opstanding
Voorbij de kaarsen, eieren en processies is het hart van Orthodox Pasen, en van elk christelijk Pasen, de lichamelijke opstanding van Jezus. Deze gebeurtenis is niet slechts een gelukkig einde van een tragisch verhaal. Het is het keerpunt van de menselijke geschiedenis en de garantie van onze eigen opstanding. De evangelieverslagen benadrukken de fysieke werkelijkheid van het lege graf:
Maar op de eerste dag van de week, zeer vroeg in de ochtend, kwamen zij naar het graf met de specerijen die zij bereid hadden. En zij vonden de steen van het graf weggerold. En toen zij naar binnen gingen, vonden zij het lichaam van de Heere Jezus niet.
— Lukas 24:1-3
De opstanding bevestigt alles wat Jezus onderwees en volbracht. Het toont Zijn overwinning op zonde, dood en de machten van het kwaad. Paulus legt uit wat er zou gebeuren als de opstanding onwaar was, en verklaart dan direct de waarheid:
Maar nu, Christus is opgewekt uit de doden en is de Eersteling geworden van hen die ontslapen zijn.
— 1 Korintiërs 15:20
Omdat Christus is opgestaan, zijn gelovigen met Hem verenigd in nieuw leven. De doop symboliseert deze eenheid, zoals Paulus schrijft:
Wij zijn dan met Hem begraven door de doop in de dood, opdat evenals Christus uit de doden is opgewekt door de heerlijkheid van de Vader, zo ook wij in nieuwheid van leven zouden wandelen.
— Romeinen 6:4
Dit is geen verre theologische gedachte. Het is een dagelijkse uitnodiging om te leven in opstandingskracht. Paulus sprak ook zijn verlangen uit om Christus te kennen en de kracht van Zijn opstanding (Filippenzen 3:10). Of wij nu vieren volgens de Gregoriaanse of Juliaanse kalender, dezelfde opgestane Heer komt ons leven binnen en verandert onze eeuwigheid.
Hoe elke christen de geest van Orthodox Pasen kan omarmen
Zelfs als u niet tot een orthodoxe kerk behoort, kunt u toch geestelijke voeding putten uit de tradities van Pascha. Hier zijn een paar eenvoudige manieren om deel te nemen aan de vreugde en diepte van het seizoen:
Lees de opstandingsverhalen langzaam. Neem de tijd om Marcus 16, Lukas 24, Johannes 20 en Matteüs 28 langzaam te lezen. Stel u voor dat u bij het graf staat met de vrouwen. Hoor de engelwoorden, en laat het wonder tot u doordringen.
Groet medegelovigen met de oude belijdenis. Probeer gedurende de paastijd de paasgroet te gebruiken: ‘Christus is opgestaan!’ en ‘Hij is waarlijk opgestaan!’ Het is een eenvoudige manier om de opstanding centraal te stellen in uw gesprekken.
Woon indien mogelijk een orthodoxe middernachtdienst bij. Veel orthodoxe parochies verwelkomen bezoekers. Het meemaken van de lichtprocessie en de vreugdevolle liturgie kan u een nieuw inzicht geven in de gedeelde viering van de opstanding.
Denk na over uw doopidentiteit. Denk aan de woorden van Paulus in Romeinen 6:4 over wandelen in nieuwheid van leven. Laat Pasen een tijd zijn om uw leven in Christus te vernieuwen.
Feest met een doel. Vier de opstanding na een periode van vasten of discipline met een speciale maaltijd. Gebruik die maaltijd om het verhaal van Jezus’ overwinning te delen met familie en vrienden.
Het heil rust op een eenvoudige, diepe belijdenis die alle christenen verenigt:
Want als u met uw mond belijdt dat Jezus de Heere is, en met uw hart gelooft dat God Hem uit de doden heeft opgewekt, zult u zalig worden.
— Romeinen 10:9
Ongeacht wanneer u viert, de opstanding is uw hoop en uw overwinning.
Of u nu Pasen viert op de westerse datum, de orthodoxe datum, of beide, de boodschap is dezelfde: Christus overwon de dood en biedt u nieuw leven. Neem vandaag een moment om God te danken voor het lege graf. Deel de vreugde door iemand te groeten met ‘Christus is opgestaan!’ en laat die waarheid uw dag vormgeven. Als u de diepere schriftuurlijke wortels van uw geloof wilt verkennen, abonneer u dan op onze devotionele e-mails bij Gospel Mount en wandel met ons mee door de rijkdommen van Gods Woord.
Vragen die mensen stellen
Waarom valt Orthodox Pasen soms op dezelfde dag als westers Pasen?
Wanneer de volle maan na de lente-equinox valt op een datum die voldoet aan zowel de Juliaanse als de Gregoriaanse kerkelijke berekeningen, en die datum na het Joodse Pesach is, vallen de twee Pasen samen. Dit gebeurt ongeveer eens in de drie à vier jaar en biedt een zichtbaar teken van christelijke eenheid in de verschillende tradities.
Staat Orthodox Pasen in de Bijbel?
Het woord ‘Pascha’, dat gebruikt wordt voor Orthodox Pasen, komt voor in het Nieuwe Testament. In Handelingen 12:4 is het Griekse woord dat vertaald is met ‘Pesach’ Pascha, verwijzend naar het feest waarop Petrus gevangen werd gezet. Vroege christenen namen deze term over omdat zij Christus zagen als de vervulling van het paaslam, waardoor de opstanding het ultieme Pascha werd.
Wat betekent ‘Pascha’?
Pascha is de Griekse weergave van het Hebreeuwse woord Pesach, wat ‘voorbijgaan’ of ‘Pesach’ betekent. Het werd gebruikt door de vroeg-Griekse christenen om naar de jaarlijkse viering van de opstanding van de Heer te verwijzen, waarmee zij direct het offer van Jezus verbonden aan het oudtestamentische Pesach in Exodus 12.
Wat is de betekenis van rode eieren bij Orthodox Pasen?
Rode eieren symboliseren zowel het bloed van Christus dat aan het kruis vergoten werd, als het nieuwe leven dat uit het graf tevoorschijn komt. Het ei, dat levenloos lijkt maar nieuw leven bevat, dient als een natuurlijk beeld van de opstanding. Hoewel het niet in de Schrift wordt voorgeschreven, verbeeldt de traditie visueel passages zoals 1 Petrus 1:3, die spreekt over opnieuw geboren worden tot een levende hoop door de opstanding.
Waarom zeggen orthodoxe christenen 40 dagen lang ‘Christus is opgestaan’?
De paasgroet duurt 40 dagen van Pasen tot het Feest van de Hemelvaart, wat de periode weerspiegelt die Jezus met Zijn discipelen doorbracht na de opstanding (Handelingen 1:3). Deze verlengde viering benadrukt dat de opstanding niet slechts een eenmalige gebeurtenis is, maar een nieuwe levensstaat die elke dag van het jaar duurt en verandert.