Zasady postu: Biblijny przewodnik po poście i wstrzemięźliwości w różnych tradycjach

Wielki Post prowadzi chrześcijan przez okres postu i wstrzemięźliwości, choć praktyki różnią się w zależności od tradycji. W Kościele katolickim wierni poszczą w Środę Popielcową i Wielki Piątek oraz powstrzymują się od mięsa we wszystkie piątki Wielkiego Postu. Prawosławni chrześcijanie stosują surowsze zasady, często powstrzymując się od mięsa, nabiału, jajek, a czasem także od oleju i wina przez cały Wielki Post, aż do Paschy (Wielkanocy). Podstawą tych praktyk jest wspólne biblijne wezwanie do uniżenia serca, odwrócenia się od grzechu i przylgnięcia do Bożego miłosierdzia.

Jakie są biblijne podstawy wielkopostnego postu?

Post przewija się przez całą Biblię jako sposób, w jaki lud Boży uniża się, pokutuje i szuka Jego oblicza. Na długo przed sformułowaniem formalnych zasad wielkopostnego postu Mojżesz pościł na Synaju (Wj 34,28), Eliasz szedł o sile, jaką dawał mu post (1 Krl 19,8), a mieszkańcy Niniwy odwrócili się od zła przez post (Jon 3,5). Sam Jezus pościł przez 40 dni na pustyni – nie jako rytuał, ale jako przygotowanie do publicznej posługi. U podstaw Wielkiego Postu leży starożytny biblijny rytm: odwracanie się od ziemskich wygód i zwracanie się ku Bogu.

„Gdy pościcie, nie bądźcie posępni jak obłudnicy. Oni przybierają wygląd ponury, aby pokazać ludziom, że poszczą. Zaprawdę powiadam wam: otrzymali już swoją nagrodę. Ty natomiast, gdy pościsz, namaść sobie głowę i umyj twarz, aby nie pokazać ludziom, że pościsz, ale Ojcu twemu, który jest w ukryciu. A Ojciec twój, który widzi w ukryciu, nagrodzi cię”

— Mt 6,16-18

Jezus nie powiedział jeśli pościcie – powiedział kiedy pościcie. Ten prosty wybór słów ujawnia, że post był oczekiwaną praktyką wśród Jego naśladowców. Jednak od razu ostrzega przed czynieniem tego dla ludzkiego uznania. Zasady wielkopostnego postu w każdej tradycji powtarzają to ostrzeżenie: post ma być przeżywany w ukryciu, przed obliczem Boga Jedynego.

Prorocy również ostrzegali przed pustymi praktykami religijnymi. Bóg nie pragnie zwykłej deprywacji; pragnie postu, który prowadzi do prawdziwej przemiany.

„Czyż nie jest raczej ten post, który wybrałem: rozerwać kajdany zła, rozwiązać więzy jarzma, uwolnić uciśnionych i złamać wszelkie jarzmo? Czyż nie jest to dzielić swój chleb z głodnymi i przygarniać do domu biednych bez dachu? Gdy widzisz nagiego, okryć go i nie odwracać się od swoich współbraci?”

— Iz 58,6-7

Prawdziwy post porządkuje nasze priorytety. Rozluźnia nasz uścisk na osobistym komforcie, abyśmy mogli okazywać współczucie innym. Biblijny wzorzec pokazuje, że post może otworzyć nasze uszy na Boże prowadzenie, tak jak to miało miejsce w Antiochii, gdy Barnaba i Saul zostali oddzieleni.

A gdy odprawiali służbę Pańską i pościli, rzekł Duch Święty: «Oddzielcie mi Barnabę i Szawła do dzieła, do którego ich powołałem». Wtedy po poście i modlitwie, włożywszy na nich ręce, posłali ich.

— Dz 13,2-3

Katolickie zasady postu: od Środy Popielcowej do Wielkanocy

Dla katolików Wielki Post rozpoczyna się w Środę Popielcową i kończy podczas Wigilii Paschalnej. Główne zasady koncentrują się na poście i wstrzemięźliwości – dwóch odrębnych, ale uzupełniających się praktykach. Post ogranicza ilość spożywanego pokarmu, podczas gdy wstrzemięźliwość polega na powstrzymywaniu się od określonych rodzajów pokarmu, zwłaszcza mięsa. Te praktyki nie są arbitralne. Mają na celu zjednoczenie wiernego z 40 dniami Chrystusa na pustyni i Jego ofiarą na krzyżu.

Post w Środę Popielcową i Wielki Piątek

W obrządku łacińskim Kościoła katolickiego Środa Popielcowa i Wielki Piątek są obowiązkowymi dniami postu i wstrzemięźliwości. Post oznacza spożycie tylko jednego pełnego posiłku oraz dwóch mniejszych (tzw. posiłków), które razem nie stanowią pełnego posiłku. Nie wolno podjadać między posiłkami. Ta zasada dotyczy katolików w wieku od 18 do 59 lat, choć osoby z chorobami lub wykonujące ciężką pracę fizyczną często są zwolnione. Celem jest, aby fizyczny głód przypominał nam o głębszym pragnieniu Boga.

Nie jadłem smacznego pokarmu, nie brałem do ust mięsa ani wina i nie namaszczałem się, aż upłynęły trzy pełne tygodnie.

— Dn 10,3

Częściowy post Daniela pokazuje, że powstrzymywanie się od bogatych pokarmów nie polega na zasłużeniu na Bożą przychylność. Chodzi o skupienie serca na modlitwie i żałobie. Podobnie post katolicki nie polega na doskonałości. Chodzi o świadome uniżenie.

Wstrzemięźliwość od mięsa w piątki Wielkiego Postu

Wszystkie piątki Wielkiego Postu są dniami wstrzemięźliwości od mięsa. Zasada ta dotyczy katolików od 14 roku życia. Mięso definiuje się jako mięso zwierząt stałocieplnych – wykluczona jest więc wołowina, wieprzowina, kurczak i jagnięcina. Ryby, płazy i skorupiaki są tradycyjnie dozwolone, dlatego w czasie Wielkiego Postu tak popularne są parafialne obiady rybne. Konferencja Episkopatu Stanów Zjednoczonych zaznacza, że piątkowa pokuta może przybrać również inną formę, choć wstrzemięźliwość od mięsa pozostaje zwyczajową praktyką.

Ta mała ofiara łączy wiernych z Wielkim Piątkiem, kiedy Jezus ofiarował swoje własne ciało za świat. Każdy piątek w roku jest dniem pokutnym, ale Wielki Post wzmacnia to wezwanie. Odmawiając sobie mięsa, wierni ćwiczą cotygodniowe przypomnienie, że ich najgłębsze zaspokojenie znajduje się tylko w Bogu.

Prawosławne zasady postu: ścisły post i Wielki Post

Chrześcijanie prawosławni rozpoczynają Wielki Post z surowszą dyscypliną postną niż katolicy, zarówno pod względem długości, jak i zakresu. Post trwa 40 dni, upamiętniając czas Chrystusa na pustyni, i kulminuje w Wielkim Tygodniu, prowadząc do Paschy. W przeciwieństwie do podejścia katolickiego, które skupia się głównie na mięsie, prawosławny post stopniowo eliminuje wiele kategorii pokarmów. Celem nie jest po prostu rezygnacja z rzeczy. Chodzi o ukształtowanie całego człowieka – ciała i duszy – w stan bardziej modlitewny i czujny.

Drabina postu: mięso, nabiał, jajka, ryby, olej, wino

W Czysty Poniedziałek wierni zaczynają od wyeliminowania mięsa. Przez pierwszy tydzień rezygnuje się również z nabiału i jajek. Pod koniec pierwszego tygodnia pełny post zazwyczaj wyklucza wszystkie produkty zwierzęce, w tym mięso, nabiał i jajka, a także ryby. Ryby są czasami dozwolone w Zwiastowanie i Niedzielę Palmową. Oliwa i wino są generalnie ograniczone do weekendów, a wielu mnichów i pobożnych świeckich praktykuje również xerofagię – spożywanie surowych, suszonych pokarmów w dni powszednie. Skorupiaki, takie jak krewetki i małże, są jednak powszechnie dozwolone, ponieważ nie są uważane za mięso w tradycyjnym sensie. To warstwowe podejście odzwierciedla starotestamentowe wezwanie do uniżenia się przez post.

„Teraz jeszcze – wyrocznia Pana – nawróćcie się do Mnie całym swym sercem, przez post i płacz, i lament”. Rozdzierajcie jednak serca wasze, a nie szaty! Nawróćcie się do Pana, Boga waszego! On bowiem jest łaskawy i miłosierny, nieskory do gniewu i bogaty w łaskę, a lituje się nad niedolą.

— Jl 2,12-13

W miarę usuwania pocieszających pokarmów, duchowe rozproszenia są odzierane. Każdy tydzień tego okresu niesie ze sobą temat – na przykład przebaczenia, pokory lub Krzyża – a głód ciała pogłębia pragnienie duszy Bożego miłosierdzia.

Post jako ascetyzm całego życia

Prawosławne zasady postu to nie tylko przepisy żywieniowe. Są częścią tryptyku wielkopostnych praktyk: modlitwy, postu i jałmużny (ofiar na rzecz ubogich). Ojcowie Kościoła uczą, że bez silniejszej modlitwy i hojności wobec biednych fizyczny post staje się niewiele więcej niż dietą. Wielu prawosławnych chrześcijan uczestniczy również w większej liczbie nabożeństw, takich jak Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów, i przystępuje do pełnej spowiedzi w czasie Wielkiego Postu. To całościowe podejście odzwierciedla prawdę biblijną, że post Jezusa na pustyni był połączony z modlitwą i opieraniem się pokusom.

Wtedy Duch wyprowadził Jezusa na pustynię, aby był kuszony przez diabła. A gdy pościł czterdzieści dni i czterdzieści nocy, w końcu odczuł głód.

— Mt 4,1-2

Jakie pokarmy są dozwolone, a jakie zakazane podczas Wielkiego Postu?

Pierwsze pytanie często brzmi: „Co mogę jeść?” Odpowiedź zależy od tego, którą tradycję się stosuje. Ogólnie rzecz biorąc, zasady zachodnie (katolickie) skupiają się na mięsie, podczas gdy wschodnie (prawosławne) są bardziej wymagające. Jednak obie mają na celu wywołanie zależności od Boga, a nie od jedzenia.

Oto obraz tego, jak poszczególne pokarmy są traktowane w głównych tradycjach wielkopostnych:

[P]

• Mięso (wołowina, wieprzowina, kurczak, jagnięcina): Zakazane w piątki Wielkiego Postu dla katolików i przez cały Wielki Post dla prawosławnych, z pewnymi świątecznymi wyjątkami dla ryb.
• Nabiał (mleko, sery, masło): Dozwolone w katolickim poście; surowo zakazane w prawosławnym Wielkim Poście.
• Jajka: Dozwolone dla katolików; zakazane dla prawosławnych.
• Ryby: Dozwolone w większość dni dla katolików; prawosławni generalnie zakazują ryb, z wyjątkiem Zwiastowania i Niedzieli Palmowej, choć skorupiaki, takie jak krewetki i małże, są często dozwolone.
• Skorupiaki: Generalnie dozwolone w obu tradycjach; prawosławna tradycja często pozwala na nie, ponieważ nie są „mięsem” w klasycznym sensie.
• Olej i wino: Dozwolone dla katolików; prawosławni ograniczają je w wiele dni powszednich, pozwalając na nie w soboty i niedziele.

Bez względu na kategorię pokarmu, apostoł Paweł przypomina nam, że jedzenie lub jego brak samo w sobie nie przybliża nas do Boga. Liczy się intencja serca.

A pokarm nie przybliży nas do Boga; ani jeśli nie jemy, nie mniej, ani jeśli jemy, nie mamy więcej.

— 1 Kor 8,8

Wiedza o zasadach jest pomocna, ale są one narzędziami duchowymi, a nie trofeami.

Wyjątki i dyspensy: gdy zasady ustępują

Zasady wielkopostne mają pomagać, a nie szkodzić. Zarówno tradycja katolicka, jak i prawosławna przewidują hojne wyjątki dla dzieci, osób starszych, chorych, kobiet w ciąży i karmiących oraz tych, których praca fizyczna wymaga odpowiedniego odżywiania. Kościół zawsze nauczał, że miłosierdzie jest ważniejsze niż litera przepisu postnego – miłość jest najwyższym przykazaniem.

Albowiem pragnę miłości, nie ofiary, poznania Boga bardziej niż całopaleń.

— Oz 6,6

W praktyce katolickiej osoby poniżej 14 roku życia są zwolnione z wstrzemięźliwości, a osoby poniżej 18 lub powyżej 59 roku życia z przepisów dotyczących postu. Proboszcz może również udzielić dyspensy w szczególnych okolicznościach – na przykład, gdy poważna choroba lub podróż czynią post uciążliwym. Podobnie prawosławni ojcowie duchowi stosują oikonomię (duszpasterskie rozeznanie), dostosowując post do fizycznego i duchowego stanu osoby. Celem nigdy nie jest sam post, ale nawrócenie serca.

Niech ten, kto je, nie gardzi tym, który nie je; a ten, kto nie je, niech nie potępia tego, który je; Bóg go bowiem przyjął.

— Rz 14,3

Ten werset działa w obie strony. Ci, którzy nie mogą zachować ścisłego postu, nie powinni czuć się potępieni, a ci, którzy go zachowują, nie powinni patrzeć z góry na innych. Wspólnotowy aspekt Wielkiego Postu wzywa nas wszystkich do miłosierdzia.

Jak stosować zasady Wielkiego Postu z biblijnym sercem

Niezależnie od tego, czy przestrzegasz katolickiej wstrzemięźliwości piątkowej, czy prawosławnego ścisłego postu, biblijny rdzeń pozostaje ten sam: rozdzieraj swe serce, a nie tylko talerz. Przepisy są rusztowaniem dla głębszej duchowej odnowy – czas, by nazwać bożków wygody, którzy cicho domagają się naszej lojalności, i na nowo ukierunkować nasz głód ku Bogu. Wielki Post to nie maraton siły woli; to pole treningowe dla miłości.

Ofiarą Bogu miłą jest duch skruszony; sercem skruszonym i pokornym nie wzgardzisz, Boże.

— Ps 51,17

Kiedy odczuwamy ukłucia głodu z powodu opuszczonego posiłku lub pragnienie zakazanego kawałka sera, Pismo zachęca nas, abyśmy zamienili to uczucie w modlitwę: „Panie, potrzebuję Cię bardziej niż tego”. Ten prosty ruch serca może przemienić regułę w relację. Ponieważ nasza walka z grzechem często przypomina wewnętrzną wojnę, wezwanie do postu obejmuje również wezwanie do odwrócenia się od grzesznych nawyków.

Umiłowani, proszę was, abyście jako przybysze i pielgrzymi powstrzymywali się od pożądliwości cielesnych, które toczą walkę z duszą.

— 1 P 2,11

Tutaj powstrzymywanie się od jedzenia staje się nauczycielem powstrzymywania się od obmowy, urazy lub chciwości. Zasady wielkopostne nie polegają na odhaczaniu pól. Chodzi o robienie miejsca. Kiedy odrzucamy rozproszenia, na nowo słyszymy cichy głos Boga. W tym sezonie, niezależnie od twojej tradycji, niech post zaprowadzi cię do stóp Jezusa – głodnego, ale głęboko zaspokojonego w Nim.

Zasady wielkopostne nie są duchową tablicą wyników. Są zaproszeniem. Rozważając, które praktyki podjąć, pamiętaj, że serce postu nie tkwi w tym, z czego rezygnujesz, ale w Tym, do kogo się zbliżasz. W tym Wielkim Poście, niezależnie od tego, czy przestrzegasz ścisłej prawosławnej ascezy, czy prostego katolickiego piątkowego postu od mięsa, niech każdy mały głód przypomina ci, że najgłębsze pragnienie twojej duszy jest zaspokojone w samym Chrystusie. Dlaczego by nie zacząć już dziś, modląc się Psalmem 51 i prosząc Boga, aby stworzył w tobie czyste serce?

Pytania, które zadają ludzie